Gatunki roślin i zwierząt borów sosnowych

Choć bory sosnowe uchodzą za ekosystemy o stosunkowo ograniczonej bioróżnorodności w porównaniu z lasami liściastymi, jest to obraz niepełny. Swoiste warunki — kwaśne gleby, specyficzny mikroklimat przygruntowy, obecność martwego drewna i różnorodność siedlisk w obrębie drzewostanu — pozwalają na bytowanie wielu wyspecjalizowanych gatunków.

Rośliny naczyniowe runa

Skład runa jest ściśle powiązany z typem boru i warunkami siedliskowymi. Gatunki typowe to:

• Borówka czarna (Vaccinium myrtillus) — dominuje w borach świeżych, jej jagody stanowią pokarm dla ptaków i ssaków.
• Borówka brusznica (Vaccinium vitis-idaea) — charakterystyczna dla borów suchszych, z trwałymi skórzastymi liśćmi.
• Wrzos zwyczajny (Calluna vulgaris) — opanowuje miejsca bardziej otwarte, gdzie zwarcie drzewostanu jest mniejsze.
• Konwalia majowa (Convallaria majalis) — pojawia się na obrzeżach borów i w miejscach z nieco żyźniejszą glebą.
• Orlica pospolita (Pteridium aquilinum) — ekspansywny gatunek paproci zajmujący duże powierzchnie, zwłaszcza po zaburzeniach.
• Szczotlicha siwa (Corynephorus canescens) — tworzy kępy na glebach skrajnie piaszczystych w borach suchych.

Mszaki i porosty

Warstwa mszystego dna lasu pełni ważną rolę w retencji wody i obiegu składników mineralnych. W borach suchych dominują porosty naziemne z rodzaju Cladonia — chrobotek reniferowy (Cladonia rangiferina), chrobotek widlasty (C. furcata) i inne. W borach świeżych typowymi mszakami są: rokietnik pospolity (Pleurozium schreberi), widłoząb miotlasty (Dicranum scoparium) i fałdowiec nastroszony (Rhytidiadelphus squarrosus).

Grzyby — składnik kluczowy

Bory sosnowe są jednym z najważniejszych siedlisk grzybów makroskopowych w Polsce. Gatunki mikoryzowe tworzą symbiotyczne połączenia z korzeniami sosny — bez tej sieci grzybniowej sosna na ubogich glebach piaszczystych miałaby poważne trudności z pobieraniem fosforu i innych pierwiastków.

Typowe grzyby jadalne boru: maślak zwyczajny (Suillus luteus), podgrzybek brunatny (Imleria badia), koźlarz czerwony (Leccinum aurantiacum) na stanowiskach z domieszką osiki, opieńka miodowa (Armillaria mellea) jako saprotrof i pasożyt. Gatunki niejadalne lub trujące, jak muchomor plamisty (Amanita pantherina) i muchomor sromotnikowy (A. phalloides) — ten ostatni rzadziej w czystych borach — uzupełniają obraz mikobioty.

Owady i bezkręgowce

Owady stanowią pod względem liczby gatunków najliczniejszą grupę organizmów boru sosnowego. Korniki i kornikowate drążą chodniki pod korą chorych i osłabionych sosen. Spośród chrząszczy wyróżniają się kozioróg dębosz (Cerambyx cerdo — rzadki, na dębach w okolicach borów), a w borach sosnowych właściwych — kózka sosnowa (Monochamus galloprovincialis) i biegacz skórzasty (Carabus coriaceus).

Ważną rolę pełnią mrówki — zwłaszcza mrówka rudnica (Formica rufa), budująca kopce do ponad metra wysokości. Kopce rudnicy są charakterystycznym elementem krajobrazu starszych borów. Mrówki wpływają na strukturę gleby i uczestniczą w rozkładzie materii organicznej.

Ptaki boru sosnowego

Avifauna borów sosnowych obejmuje wiele gatunków gniazdujących i żerujących. Najważniejsze z nich to:

• Dzięcioł czarny (Dryocopus martius) — największy europejski dzięcioł, wykuwa duże dziuple w grubych sosnach, które następnie są zajmowane przez inne ptaki i ssaki.
• Kruk (Corvus corax) — buduje gniazda w koronach wysokich sosen, żeruje na dużym terenie.
• Lelek kozodój (Caprimulgus europaeus) — gatunek gniazdujący na ziemi w borach suchych, aktywny o zmierzchu.
• Sójka (Garrulus glandarius) — poważny roznosiciel nasion dębu, przyczyniający się do naturalnego odnowienia gatunków liściastych w borach.
• Krzyżodziób świerkowy (Loxia curvirostra) — specjalista pokarmowy wyciągający nasiona z szyszek sosny i świerka.
• Mysikrólik (Regulus regulus) — jeden z najmniejszych ptaków Europy, liczny w drzewostanach iglastych.

Ssaki

Spośród ssaków zamieszkujących bory sosnowe najliczniej reprezentowane są:

• Sarna europejska (Capreolus capreolus) — jeden z najpospolitszych dużych ssaków boru, zgryzająca odrośla i część runa.
• Dzik (Sus scrofa) — intensywnie ryje w ściółce w poszukiwaniu bulw, korzeni i larw owadów, zaburzając warstwę mszystą.
• Wiewiórka pospolita (Sciurus vulgaris) — charakterystyczny mieszkaniec boru, żerujący na nasionach sosny i grzybów.
• Kuna leśna (Martes martes) — drapieżnik zasiedlający stare bory z rozbudowaną warstwą koron i martwym drewnem.
• Jeż wschodni (Erinaceus roumanicus) — pojawia się na obrzeżach borów i polanach.